Pismo Związku Polaków na Łotwie

MICHAŁ DUDA

"Po nitce do Kocka"

Herb rodziny Kocken von Grünbladt. (źródło: Carl Arvid, Baltisches Wappenbuch, 1882, s. 55.)

Jednym z głównych bohaterów wywiadu szwedzkiego w Rzeczpospolitej okresu "potopu" był Johan Kock. Ten wytrawny agent w krótkim czasie stworzył wyśmienitą siatkę szpiegowską, a jego raporty odznaczały się wyjątkową precyzją i trafnością. Kock pozostawał w kontakcie z elitami ówczesnej Rzeczpospolitej, a z jego zdaniem i opinią liczyła się królowa Szwecji Krystyna i jej następca Karol X Gustaw, a także czołowi dygnitarze Szwecji.

Pracując nad rozprawą doktorską "Wywiad szwedzki w Rzeczpospolitej w XVII wieku" uznałem za konieczne bliżej "poznać" owego genialnego szpiega i poświęcić mu, choć część rozdziału. Początkowe informacje były bardzo skromne. Wiedziałem, iż przybył do Gdańska w 1654 roku, w archiwum tegoż miasta zachowały się dokumenty potwierdzające jego przybycie w roli oficjalnego przedstawiciela królowej Krystyny. Niestety materiały archiwalne, zwłaszcza po zniszczeniach ostatniej wojny są na ten temat bardzo skąpe.

Dostępna literatura przedmiotu wnosiła równie szczątkowe informacje. Johan Kock zdaniem Adama Kerstena, badacza epoki "potopu" był to: "korespondent szwedzki, rezydent, dyplomata, agent, szpieg – wszystkie te określenia przylegają do tego niezwykle inteligentnego człowieka, który bez trudu posługiwał się łaciną, polskim, niemieckim, holenderskim, a swoje regularne raporty do Sztokholmu pisał po szwedzku" 1. Kolejnym moim krokiem była wyprawa do Riksarkivet w Sztokholmie. Pięknie zebrane i skatalogowane raporty szpiegowskie Johana Kocka, liczące tysiące stron dawały wgląd w tajemnice ówczesnej Rzeczpospolitej, Szwecji oraz Gdańska, nie ujawniały natomiast informacji o twórcy tych materiałów agenturalnych.

Po mozolnych poszukiwaniach udało się znaleźć pierwsze niejasne dane, dzięki pomocy badaczy z Niemiec sprawa ruszyła do przodu. Po roku badań mogę przedstawić obraz tej osoby. Johan Kock (vel. John Koch, Coke, Koc, Cocus, Kodi) von Grünbladt urodził się najprawdopodobniej w 1596 roku w Rydze. Jego bliskim krewnym, a najpewniej ojcem był Mathias Kock piastujący różne urzędy miejskie, a w 1620 lub 1621 roku wybrany został do Rady miasta. Mathias Kock zmarł 23 grudnia 1621 roku. Personaliów matki Kocka nie udało się ustalić.

Jeden z raportów szpiegowskich Kocka ze zbioru Oxenstiernska E 1050 II.

Niewiele wiadomo na temat edukacji Johana Kocka. Studia na uniwersytecie w Jenie, rozpoczął w semestrze zimowym w 1617 roku wpisany jako: "Johannes Kock, Riga-Livonus". Nie wiadomo czy uczęszczał na inne uczelnie, choć w Kolonii opublikował swoje dzieło: "Disputatio de bello". Niestety nie zachował się żaden egzemplarz, nie jest znana również data wydania pracy. Edukację uzupełniały liczne podróże i nauka języków obcych. Od 1637 roku piastuje godność najwyższego sekretarza rady miejskiej Rygi oraz od 2 grudnia1637 roku do 8 stycznia 1650 skarbnika tegoż miasta. Był prezesem założonego w 19 stycznia 1638 roku banku "Compagnie fur die Kaufleute" z kapitałem w wysokości 60000 talarów. Od 1643 roku do 1649 piastował stanowisko wójta (LandVogt), a od 1644 również asesorem sądu królewskiego w Dorpacie oraz objął urząd OberVogt w Rydze.

Z pewnością ważnym wydarzeniem w życiu Kocka była nobilitacja w 1649 roku i nadanie rodu "von Grünbladt". W 1654 roku brał udział jako delegat Rygi w koronacji Karola X Gustawa2. Ważne informacje na temat Johana Kocka wnosi epitafium nagrobne ufundowane w katedrze w Rydze. Osobiste poszukiwania autora w katedrze oraz większych kościołach Rygi pozwoliły potwierdzić, iż samo epitafium utracono bezpowrotnie. Znany jest jednak z opisów wygląd epitafium oraz tekst nagrobny: "Nobilissimus Amplissimus & Consultissimus Ds Jo. Kocken Grünbladt J.C. Haeditarius In Bilshyhof S.R. Mtis Suaciae Supremi Dicasterii in Livonia Assessor nec not Reip: Patriae Senator, & hujus aedis quondam Inspector, ut & Nobilissima Elisabeth zu Horsten conjux monumentum posuerunt die 25 may".

Właśnie ta ostatnia wzmianka wzbudziła podejrzenia badawcze, gdyż z innych źródeł wynikało, iż żoną Johana Kocka w 1654 roku była Anna Skytte, zaś bigamia była wielce nieprawdopodobna. Po żmudnych dociekaniach okazało się, iż istnieje jeszcze jeden Johan Kock niezwiązany z Rygą, lecz z Gdańskiem, Uppsalą i Sztokholmem. Rodzina agenta Johana Kocka przybyła z Niderlandów, osiadła w Szwecji a także częściowo w Prusach Królewskich. Dalsze badania z pewnością dostarczą bardziej wyczerpujących informacji.

Rozczarowanie z powodu badań nad niewłaściwą osobą było chwilowe, do całej zaś przygody podchodzę z dużą dozą humoru i optymizmu. Nauczyło mnie to jak trudne są badania genealogiczne, zwłaszcza dotyczące osób trudniących się szpiegostwem. Owocem tej pracy jest natomiast zbiór informacji o mieszczaninie z Rygi, który za swą wierną służbę dla Szwecji doszedł do znacznych dostojeństw. Zaproszenie na królewską koronację Karola X Gustawa musiało być dla Johana Kocka wyjątkowym wyróżnieniem i dowodem zaufania. Z pewnością również reprezentowania na koronacji swojego rodzinnego miasta, Rygi było powodem do dumy zarówno dla Kocka jak i dla tego największego i najbogatszego miasta ówczesnej Szwecji.

Z pewnością nagrodą za wierną i dobrą służbę Szwecji była nobilitacja szlachecka i nadanie nazwiska von Grünbladt. Wypada również wyrazić uznanie dla energicznej działalności ekonomicznej Kocka jako dyrektora i współwłaściciela instytucji kredytowej z niemałym kapitałem.

Działalność Johana Kocka von Grünbladt była z pewnością przykładem błyskotliwej kariery ryskiego mieszczanina w służbie korony szwedzkiej, która warta jest osobnych badań. Autor z pewnością w stosownym czasie z wielką ochotą powróci do badania działalności tego ryskiego mieszczanina. Pewny jestem, iż ta praca pozwoli przybliżyć mechanizmy ówczesnej kariery, awansu społecznego ryskiego mieszczaństwa.

1 A. Kersten, Hieronim Radziejowski...op. cit., s. 337.

2 O. Baron Kruedener, biogram Johana Kocka, w: Nachrichtenblatt. Hrsg. vom Verband der Angehörigen der Baltischen Ritterschaften e.V. Volume 4, 1962, p. 21-23.