Pismo Związku Polaków na Łotwie

Z SEJMIKU SZLACHTY INFLANCKIEJ

Dziedzictwo heraldyczne Rzeczypospolitej a współczesność

Heraldyka w Rzeczypospolitej stanowiła szczególny, dobrze zbudowany system prawny, herb rozpatrywano jako przywilej wyłącznie szlachecki.

Wyjątkowe prawo do szlacheckiego herbu było skutkiem tego, że podczas rozpowszechnienia systemu heraldycznego na terytorium Europy w wiekach XII-XIII, "nowa" heraldyka połączyła się z systemem, który już istniał na ziemiach polskich, czyli z symbolicznym systemem związków wojskowo – rodowych, który był własnością wodzów oraz drużyn. Po podpisaniu Unii Horodelskiej1, system ten został przeniesiony bez zmian na teren Wielkiego Księstwa Litewskiego.

Po rozbiorze Rzeczypospolitej i po wszystkich prawnych oraz politycznych wstrząsach nowej ery, szlachta stała się na ziemiach byłego państwa polskiego zjawiskiem wirtualnym. Obyczaje, tradycje, język oraz heraldykę umyślnie poddano ograniczeniom, sprzecznym z prawem państw, które dokonały rozbioru Rzeczypospolitej. Ekstremalnych sposobów zwalczania stanu szlacheckiego z pogwałceniem prawa własnego państwa dopuściły się władze Cesarstwa Rosyjskiego.

Duża część dawnej arystokracji nie mogła formalnie potwierdzić swojego statusu, ponieważ tryb uznawania szlachectwa, wprowadzony przez administrację rosyjską, umyślnie nie zgadzał się ze zwykłymi dla szlachty normami. Inna część szlachty, która zdołała potwierdzić swoje szlachectwo, została stopniowo zlikwidowana jako stan przez przesunięcie do niższych warstw – mieszczan, wolnych chłopów itd. W takiej sytuacji dawne prawo herbowe straciło znaczenie systemu samodzielnego. Niektóre herby szlachty inflanckiej zostały zintegrowane w systemie heraldycznym państwa rosyjskiego, ale większa część herbów szlacheckich została zignorowana.

Przetrwanie szlachty jako fenomenu historyczno – kulturowego w tak niekorzystnych warunkach, czasem nawet wbrew prawu lub w "podziemiu", jest bezprecedensowym faktem historycznym.

Aby zachować szlachtę w warunkach dzisiejszych – jako nosiciela dziedzictwa historyczno – kulturowego – ważne jest odnowienie praw heraldycznych oraz klasowych, które działały na terytorium Rzeczypospolitej. Odnowienie szlacheckich tradycji i praw klasowych jest możliwe w ramach środowisk kulturalnych, polonijnych. Zachowanie szlachectwa, szlacheckiego tytułu, herbów, oraz innych przywilejów w zupełności odpowiada warunkom nowoczesnego społeczeństwa europejskiego.

Dla odzyskania wyżej wspomnianych praw i tradycji powstaje potrzeba reanimacji dawnych instytucji szlacheckich, takich jak sejmiki, działalność których musi być oparta na Konstytucji Rzeczypospolitej z 1791 roku.

Przez sejmik zostaje wyznaczony trybunał heraldyczny, zadaniem którego jest podtrzymanie działalności systemu heraldycznego. Znaczną pomocą przy takiej pracy stają się materiały heraldyczne, zawarte w herbarzach Niesieckiego, Ostrowskiego, Bonieckiego, Uruskiego, Hejmowskiego.

Współczesne liberalne społeczeństwo dopuszcza, że każda osoba może mieć prawo do własnego herbu, który zostaje umieszczony w herbarzu państwowym. Takie uprawnienia określa Ustawa o Herbach Republiki Łotewskiej (z 16 grudnia 2005 roku). Jednak prawo to może wypaczyć historyczną specyfikę inflanckiej szlacheckiej heraldyki. Z tego właśnie powodu rejestracja heraldyki szlacheckiej powinna być realizowana przez trybunał heraldyczny, tworząc sale herbowe oraz wydając herbarze miejscowej szlachty, w ramach związków kulturowych.

Takie podejście pomoże zachować historyczne oraz kulturowe dziedzictwo przodków.

Julia Sosnowska, wg materiałów Trybunału Szlachty Inflant Polskich

Trzy grosze redakcji

Nie rozumiem Waszmościów, o odnowienie jakich "tradycji szlacheckich i praw klasowych", obowiązujących ongiś "na terytorium Rzeczypospolitej", chodzi?

Prawo heraldyczne oraz prawo do noszenia tytułu nie budzą zastrzeżeń, jednak większość tradycji (egzekwowanych nieraz jako prawo niepisane) i tzw. "praw klasowych" stanu szlacheckiego były historycznym anachronizmem już w II Rzeczypospolitej, mimo że w niektórych dzielnicach chłop wciąż jeszcze czapkował przed jaśniepanem i całował go w rękę, zwłaszcza na Kresach Wschodnich, tak obecnie popularnych w Polsce.

Zatem o którą Rzeczpospolitą Asanom chodzi? Zali o przedrozbiorową?

Umyka też mojemu wyobrażeniu, jakie odnowione "przywileje szlacheckie", oprócz prawa do posiadania herbu i noszenia tytułu, mogłyby "w zupełności odpowiadać warunkom nowoczesnego państwa europejskiego"?

Romuald Lebedek

1 Unia Horodelska zawarta 2 października 1413 roku w Horodle pomiędzy Polską a Litwą. Potwierdzała wspólną politykę obu państw, wprowadziła instytucję odrębnego wielkiego księcia na Litwie, wspólne Sejmy i zjazdy polsko-litewskie, urzędy wojewodów i kasztelanów na Litwie, a litewską szlachtę zrównała z polskimi rodami. W wyniku unii do polskich rodów herbowych przyjęto 47 rodów bojarskich wyznania rzymskokatolickiego.

Redakcja